સાચો ઉત્તર અને ચુંબકીય ઉત્તર

બે ઉત્તર (અને નકશાના શોખીનો માટે ત્રીજો)

સાચો ઉત્તર એટલે ભૌગોલિક ઉત્તર ધ્રુવ તરફની દિશા — જ્યાં પૃથ્વીની ધરી સપાટીને મળે છે તે બિંદુ, અને એ જ ઉત્તર પર નકશા, કોઓર્ડિનેટ્સ અને નેવિગેશન રચાયેલાં છે. ચુંબકીય ઉત્તર એટલે મુક્તપણે ફરતી સોય ખરેખર જ્યાં તાકે છે તે દિશા: જ્યાં ગ્રહના ચુંબકીય ક્ષેત્રની રેખાઓ સીધી ઊભી નીચે ઊતરે છે તે જગ્યા. બંને વચ્ચે 400 કિમીથી પણ વધુ અંતર છે. (કાગળના નકશા વાપરનારને ત્રીજો ઉત્તર પણ મળે છે, ગ્રિડ ઉત્તર — નકશાની ગ્રિડની ઊભી રેખાઓની દિશા — પણ રોજિંદા વપરાશમાં પહેલા બે જ મુખ્ય છે.)

સોય કેમ ખોટું બોલે છે, અને એ જૂઠ કેમ બદલાતું રહે છે

પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર તેના બાહ્ય ગર્ભમાં ઊકળતા પીગળેલા લોખંડથી બને છે — એક હાલતું, અવ્યવસ્થિત ડાયનેમો, સુઘડ ગજિયો ચુંબક નહીં. એટલે ચુંબકીય ધ્રુવ ભટકતો રહે છે: 1900ના દાયકાઓમાં તે કૅનેડાના આર્કટિક વિસ્તારમાં વર્ષે થોડા કિલોમીટર સરકતો હતો, પછી 2000ના અરસામાં સાઇબીરિયા તરફ ઝડપથી દોડ્યો, જેના લીધે નેવિગેશન સિસ્ટમો જેના પર આધાર રાખે છે તે World Magnetic Model માં વધારાના અપડેટ કરવા પડ્યા. (2019ની આસપાસથી આ દોટ ધીમી પડી છે — વર્ષે આશરે 35 કિમી સુધી ઘટીને — પણ દરેક વિચલન મોડેલની એક નિર્ધારિત મુદત-સમાપ્તિ તારીખ હોય જ છે.) વ્યવહારુ પરિણામ એ કે વિચલન જગ્યા અને તારીખ પ્રમાણે બદલાય છે: મુંબઈમાં જે સુધારો સાચો છે તે લંડનમાં ખોટો છે, અને દસ વર્ષ પહેલાં જે સાચો હતો તે ત્યારથી ખસી ગયો છે.

તમે જ્યાં છો ત્યાં ભૂલ કેટલી મોટી છે?

અમેરિકા ખંડોમાંથી પસાર થતી એક વાંકીચૂકી રેખા અને એશિયામાંથી પસાર થતી બીજી એવી રેખા (અગોનિક રેખાઓ) પર વિચલન શૂન્ય હોય છે અને હોકાયંત્ર સંયોગથી સાચું પડે છે. સમગ્ર ભારત શૂન્યથી આશરે 2° ની અંદર આવે છે — ઉત્તરમાં થોડું પૂર્વ તરફ (દિલ્હીમાં આશરે 1° પૂર્વ), અને દક્ષિણ તરફ જતાં ધીમે ધીમે થોડું પશ્ચિમ તરફ ઢળે છે — એટલે અહીં કોઈ સુધારા વગરનું હોકાયંત્ર પણ લગભગ સાચું જ પડે છે. પશ્ચિમ યુરોપમાં થોડા અંશ; પૂર્વ અમેરિકામાં આશરે 10–15° પશ્ચિમ; અલાસ્કા અને ન્યૂઝીલૅન્ડના કેટલાક ભાગોમાં 15–20° થી પણ વધુ; અને ધ્રુવોની નજીક તો આ ખ્યાલ લગભગ તૂટી પડે છે. માપનો અંદાજ આવે એ માટે: 10° ખોટી દિશામાં 1 કિમી ચાલો તો તમે લક્ષ્યથી આશરે 175 મી દૂર નીકળી જાઓ — લટાર મારતી વખતે નજીવું, પણ ધુમ્મસમાં, દરિયામાં કે લાંબા અંતરે નિર્ણાયક.

ફોન અને આ સાઇટ તેનું શું કરે છે

તમારા ફોનનું magnetometer ચુંબકીય દિશા વાંચે છે; સોફ્ટવેર તમારા સ્થાનનું વિચલન ઉમેરીને સાચી દિશા બતાવે છે. અમારું ઓનલાઇન હોકાયંત્ર અને કિબ્લાની દિશા બરાબર આ જ કરે છે — સુધારો તમારા કોઓર્ડિનેટ્સ પરથી ગણાય છે, એટલે જ તે સ્થાન માગે છે, અને કિબ્લાની દિશાને તો ખાસ ફાયદો થાય છે કારણ કે 5 000 કિમી પર થોડા અંશ પણ મોટો ફરક પાડે છે. ફોન કેલિબ્રેશન માટે figure-8 નો જે નાચ કરાવે છે તે અંધશ્રદ્ધા નથી: તેનાથી સેન્સર પૃથ્વીના ક્ષેત્રને તમારા કવર, કાર માઉન્ટ અને હેડફોનના ચુંબકોથી અલગ પાડી શકે છે. સોય ગોળ ફર્યા કરે કે ચોંટી જાય, તો કેલિબ્રેટ કરો અને ધાતુથી દૂર જાઓ.

એક વસ્તુ ફોનને નથી જોઈતી: ગોળાર્ધ. પરંપરાગત સોયવાળા હોકાયંત્રો ‘સંતુલન ક્ષેત્રો’માંથી કોઈ એકને અનુરૂપ વજનથી સંતુલિત કરેલા હોય છે, કારણ કે ધ્રુવો તરફ જતાં ક્ષેત્ર જમીનમાં વધુને વધુ ઊભું ઊતરતું જાય છે — યુરોપ માટે સંતુલિત સોય ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઘસડાય છે અથવા ચોંટી જાય છે. Magnetometer ત્રણેય અક્ષો પર ક્ષેત્રને માપે છે અને ફક્ત તેનો આડો ભાગ ગણી કાઢે છે, એટલે એ જ ફોન ઓસ્લોમાં પણ ચાલે છે અને મેલબોર્નમાં પણ. ધ્રુવોનું વેર જોકે સાર્વત્રિક છે: ચુંબકીય ધ્રુવની પૂરતી નજીક જાઓ એટલે આડો ભાગ લગભગ શૂન્ય તરફ સંકોચાઈ જાય છે, અને દરેક હોકાયંત્ર — સોયવાળું, ફોનનું કે વહાણનું — અવિશ્વસનીય બની જાય છે.

ક્યારે ધ્યાન આપવું જોઈએ

ફોનનું સુધારેલું તીર અનુસરતા હો ત્યારે વિચલનની ચિંતા ન કરો — એ પહેલેથી સંભાળી લેવાયું છે. ધ્યાન ત્યારે આપો જ્યારે તમે સાધનો ભેળવો: કાગળના નકશા પરથી (સાચા કે ગ્રિડ ઉત્તર પ્રમાણે) દિશાકોણ લઈને સાદા ચુંબકીય હોકાયંત્રથી ચાલવું હોય તો સ્થાનિક વિચલન ઉમેરવું કે બાદ કરવું પડે — એ કિંમત નકશાની કિનારીએ વર્ષ સાથે છાપેલી હોય છે, ચોક્કસ એટલા માટે કે તે ખસતી રહે છે. અને બે હોકાયંત્ર જુદું બતાવે તો હાર્ડવેરને દોષ દેતાં પહેલાં દરેક કયા વર્ષનો સુધારો વાપરે છે તે તપાસો. પ્રત્યક્ષ અનુભવ માટે અમારી હોકાયંત્ર માર્ગદર્શિકા દિશા, દિશાકોણ અને Focus mode સમજાવે છે.