Hiểu về thủy triều

Triều cường, triều kém và nhịp nửa tháng

Lực hấp dẫn của Mặt Trăng kéo đại dương thành hai khối phình — một hướng về Mặt Trăng, một hướng ra xa — và Trái Đất quay mang từng vùng bờ biển đi qua chúng. Vì thế phần lớn các nơi có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng trong một ngày Mặt Trăng dài khoảng 24 giờ 50 phút (triều mỗi ngày đến muộn hơn hôm trước chừng 50 phút). Mặt Trời tạo ra cặp khối phình riêng, nhỏ hơn, và hai hệ thống này giao thoa với nhau: khi Mặt Trăng và Mặt Trời thẳng hàng — ngay sau trăng non và trăng tròn — các khối phình cộng lại và biên độ đạt cực đại, cho triều cường (tên tiếng Anh 'spring tides' không liên quan gì đến mùa xuân, mà mang nghĩa 'trào lên'). Khi chúng vuông góc với nhau, vào lúc trăng thượng huyền và hạ huyền, chúng triệt tiêu một phần: đó là triều kém, mức nước lười nhất của nửa tháng.

Rồi địa hình sắp lại tất cả. Bờ biển bán nhật triều (hai lần triều gần bằng nhau — kiểu Đại Tây Dương) là trường hợp sách giáo khoa; một số vùng vịnh Mexico và Đông Nam Á chỉ có một lần triều mỗi ngày (nhật triều), còn phần lớn Thái Bình Dương theo kiểu 'hỗn hợp' — hai lần triều có độ lớn khác nhau rõ rệt. Hình dạng địa phương quyết định mức kịch tính địa phương: những vịnh hình phễu khuếch đại biên độ (kênh Bristol và vịnh Fundy vượt 12–15 m vào những kỳ triều cường lớn), trong khi các biển kín như Địa Trung Hải hầu như chỉ thấy 30 cm.

Đọc độ cao: mọi thứ đều treo vào số 0 hải đồ

Các con số trong bảng thủy triều chỉ có nghĩa khi có một mốc 0, và mốc 0 đó là số 0 hải đồ — mực nước triều thiên văn thấp nhất (LAT) trên phần lớn hải đồ thế giới, trung bình mực nước ròng thấp hơn (MLLW) ở Mỹ (câu chuyện đầy đủ nằm ở GPS và hải đồ). Phép tính thực dụng chỉ gồm một dòng: độ sâu hiện tại ≈ độ sâu ghi trên hải đồ + độ cao thủy triều. Một mỏm đá cạn ghi 1.8 m (số gạch chân là phần nhô lên trên mốc 0 khi nước rút) sẽ có 2 m nước phủ bên trên khi bảng thủy triều cho biết mực triều đứng ở 3.8 m.

Với những giờ giữa nước lớn và nước ròng, dân đi biển ước lượng bằng quy tắc mười hai phần: trong sáu giờ của một con triều (gần như hình sin), mỗi giờ nước dịch chuyển lần lượt 1, 2, 3, 3, 2, 1 phần mười hai biên độ — gần như không đáng kể trong giờ đầu, còn nửa biên độ dồn vào hai giờ giữa. Đó là phép gần đúng và có ngoại lệ thật sự (một số cảng có hai đỉnh triều hoặc mực nước đứng rất lâu), nhưng nó biến bảng thủy triều thành một bản ước lượng độ sâu liên tục mà không cần thiết bị điện tử nào. Trang này chủ ý không có dữ liệu thủy triều trực tiếp — dự báo thuộc về các nguồn chính thức (các cơ quan thủy văn quốc gia như UKHO và NOAA công bố chúng) và thuộc về địa phương của bạn, không thuộc về một widget toàn cầu chung chung.

Dòng triều, hải lưu và món quà nước đứng

Sự lên xuống theo chiều thẳng đứng tạo ra dòng chảy ngang: dòng triều, chảy một hướng khi nước lên, hướng ngược lại khi nước xuống, và đổi chiều theo nhịp con triều — khác với hải lưu (kiểu dòng Gulf Stream) vẫn cứ chảy bất chấp. Dòng triều tăng tốc ở mọi nơi biển bị thắt lại — mũi đất, luồng hẹp, cửa rạn — và tốc độ của nó tỉ lệ với biên độ triều. Vì thế một luồng chảy 2 hải lý/giờ vào kỳ triều kém có thể lên 5 vào kỳ triều cường; đó là khác biệt giữa một chút bất tiện và một băng chuyền đối với người lặn hay chiếc thuyền nhỏ.

Nước đứng là quãng lặng khi dòng triều đổi chiều, và đó là món quà dễ đặt lịch nhất trong thời gian biểu của biển: hướng dẫn lặn ở những điểm dòng chảy mạnh (như các đỉnh ngầm của Komodo hay một xác tàu vào kỳ triều cường như Yongala trong hướng dẫn điểm lặn của chúng tôi) xếp cả ngày quanh nó. Cái bẫy là tưởng nước đứng trùng với nước lớn và nước ròng — ở nhiều nơi dòng triều còn chảy khá lâu sau khi mực nước đã đổi, lệch hàng giờ ở một số luồng. Các tập bản đồ dòng triều địa phương và những người điều hành tour lặn biết độ lệch đó; riêng bảng thủy triều thì không.

Hai hệ quả an toàn khép lại chủ đề. Gió thổi ngược dòng triều dồn nước thành những con sóng ngắn, dốc và nguy hiểm — kiểu sóng dựng cổ điển ngoài các mũi đất. Và trên bất cứ bờ biển nào, con triều cường đang lên chạy nhanh nhất vào giữa kỳ nước lên (chính là những phần mười hai ở giữa): lối đi qua doi cát mất hai mươi phút khô ráo lúc đi ra có thể ngập đến ngang đùi lúc về.