Wody terytorialne — wyjaśnienie

Pasy: 12, 24, 200

Prawo morza to zestaw koncentrycznych pasów mierzonych w milach morskich od linii podstawowych wybrzeża. Morze terytorialne sięga 12 mil morskich: tutaj państwo nadbrzeżne jest suwerenem — obowiązuje jego prawo karne, obowiązują jego przepisy, a suwerenność obejmuje też przestrzeń powietrzną powyżej i dno morskie poniżej. Jedyny wyjątek to nieszkodliwy przepływ: obce statki mogą przepływać, nieprzerwanie i szybko, o ile nie łowią, nie szpiegują, nie zanieczyszczają i nie zagrażają — okręty podwodne muszą się wynurzyć i pokazać banderę.

Od 12 do 24 mil morskich rozciąga się strefa przyległa, bufor policyjny: państwo nie może tam ustanawiać prawa, ale może egzekwować własne przepisy celne, skarbowe, imigracyjne i sanitarne — czyli skontrolować przemytnika, zanim ładunek dotrze na brzeg. Aż do 200 mil morskich ciągnie się wyłączna strefa ekonomiczna: to nie suwerenność, lecz wyłączne prawa — do ryb, wiatru, ropy i wszystkiego innego, co ma wartość gospodarczą w słupie wody i na dnie morskim. Obce jednostki nadal korzystają z wolności żeglugi przez WSE; po prostu nie mogą zabrać tuńczyka. Za 200 milami (plus przedłużenia szelfu kontynentalnego dla dna morskiego) leży morze otwarte, dostępne dla wszystkich bander.

Skąd się mierzy: linie podstawowe

Każdy pas mierzy się od linii podstawowej, a domyślna definicja jest przyjemnie fizyczna: to linia najniższego stanu wody wzdłuż wybrzeża, zaznaczona na oficjalnych mapach wielkoskalowych danego państwa — ta sama linia, którą wyznacza poziom odniesienia mapy. Wody po lądowej stronie linii podstawowej (porty, estuaria, wiele zatok) to wody wewnętrzne, gdzie nie obowiązuje nawet nieszkodliwy przepływ.

Tam, gdzie wybrzeża są głęboko wcięte lub obrzeżone wyspami — norweskie fiordy, siedemnaście tysięcy wysp Indonezji — państwa mogą wykreślić proste linie podstawowe łączące punkty zewnętrzne. Wciągają one wielkie obszary morza do wód wewnętrznych lub archipelagowych. Wybór linii podstawowej przesuwa każdą kolejną linię o tyle samo. Dlatego roszczenia dotyczące linii podstawowych należą do najbardziej spornych szczegółów prawa morza: przesuń linię startu 30 mil morskich w stronę morza i przesuniesz razem z nią 30 mil morskich WSE.

Artykuł 121: dlaczego skała nie jest wyspą

Najważniejsze zdanie UNCLOS to artykuł 121 ust. 3: „Skały, które nie nadają się do zamieszkania przez ludzi lub do samodzielnego życia gospodarczego, nie mają wyłącznej strefy ekonomicznej ani szelfu kontynentalnego”. Prawna wyspa — naturalnie utworzona, wystająca nad wodę podczas przypływu, zdolna do podtrzymania zamieszkania lub życia gospodarczego — generuje pełny zestaw: 12 mil morza terytorialnego oraz 200 mil WSE, co dla wyspy na środku oceanu oznacza około 125 000 kwadratowych mil morskich wyłącznych praw. Skała otrzymuje tylko 12 mil morza terytorialnego. Wzniesienie odsłaniane przy odpływie — suche jedynie przy niskiej wodzie — nie generuje samo z siebie niczego.

To jedno rozróżnienie wyjaśnia dekady ciekawych zachowań: państwa obsadzają garnizonami skrawki lądu, budują na rafach latarnie i stacje odsalania oraz przekonują, że wychodnia pokryta guanem ma „życie gospodarcze”. Wyjaśnia też, dlaczego sztuczna zabudowa nie pomaga — UNCLOS wyraźnie stwierdza, że sztuczne wyspy nie generują żadnych stref, a arbitraż w sprawie Morza Południowochińskiego z 2016 roku orzekł, że żadna skala nasypów nie podnosi pierwotnego statusu obiektu. Gdy patrzysz na najodleglejsze wysepki świata — takie, jakie odwiedza nasz przewodnik po wyspiarskich kierunkach — często patrzysz na punkt zakotwiczenia WSE większej niż kraj, który ją posiada.

Co pasy oznaczają w praktyce

Dla każdego, kto rzeczywiście wypływa w morze, pasy przekładają się na proste zasady. W obrębie 12 mil jesteś w czyimś kraju: obowiązują jego licencje połowowe, jego przepisy o zezwoleniach na nurkowanie, jego opłaty w parkach morskich (wszystkie zezwolenia z naszego przewodnika po kierunkach nurkowych działają właśnie tutaj) oraz jego prawo do zatrzymania i kontroli jednostki. W pierścieniu od 12 do 24 mil licz się z kontrolą celną i imigracyjną, ale poza tym miejscowe prawo cię nie dosięga. W całej WSE żegluga jest wolna, lecz zasoby są już przypisane — karą za połów w czyjejś WSE bez licencji może być sama łódź. A na morzu otwartym razem z jednostką podróżuje prawo jej państwa bandery: jacht pod brytyjską banderą na środku Atlantyku jest małym pływającym fragmentem brytyjskiej jurysdykcji.

Jeden niuans warto znać: pasy mierzy się w milach morskich właśnie dlatego, że mila morska to jedna minuta szerokości geograficznej. Strefy zaprojektowano tak, by dało się je odmierzyć cyrklem na tych samych mapach, które definiują linie podstawowe. Prawo i mapa z założenia dzielą jedną jednostkę.